Ortadoğu’daki son savaşta su nasıl yeni bir silah haline geldi?

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

Tükenmekte olan doğal kaynakların art planını oluşturduğu distopik roman ile sinemalar, İran savaşının ağırlaşmasıyla birlikte gerçeklikten çok da uzak olmayabilir.

Tahmin edilebileceği üzere, savaş petrol etrafında da şekilleniyor. Petrol, tarihi olarak bu bölgede Batı müdahaleleriyle de ilişkilendirilen bir kaynak.

Ancak genişleyip Körfez komşularını içine çektikçe, kimi analistler öbür bir hassas kaynağın potansiyel bir fay sınırı haline geldiğine işaret ediyor: Su.

Körfez, global yenilenebilir tatlı su kaynaklarının sırf %2’sine sahip ve içme suyunu büyük ölçüde deniz suyunu arıtarak elde ediyor. Burada bilhassa 1950’lerden itibaren petrol sanayisinin büyümesinin bölgeye getirdiği baskılar ve bunun sonlu kaynaklar üzerindeki tesiri de rol oynuyor.

Fransız Memleketler arası İlgiler Enstitüsü’ne nazaran, Kuveyt’in suyunun %90’ı, Umman’ın %86’sı, Suudi Arabistan’ın %70’i ve Birleşik Arap Emirlikleri’nin (BAE) %42’si deniz suyundan arındırma sistemiyle elde ediliyor.

Umman’daki Etraf, Balıkçılık ve Su Eserleri Bilim Merkezi’nden Dr. Will Le Quesne, BBC’ye verdiği demeçte, “2021 yılında, Körfez’de suyu tuzdan arındırma tesislerinin toplam üretim hacmi günde 20 milyon metreküpü aştı; bu da günde 8.000 Olimpik yüzme havuzunu doldurmaya eşdeğer” dedi.

Bölge genelinde olağanda sulama için kullanılan yeraltı suyu rezervlerinin önemli halde azalması nedeniyle, tarım ve besin üretimi de Körfez’de tuzdan arındırılan suya bağımlı.

Bu bağımlılık, su altyapısını stratejik bir zaaf haline getiriyor ve hem ABD hem de İran bu zaafı berbata kullanmaya hazır görünüyor.

Analistler, Tahran’ın yaklaşımını “yatay tırmandırma” olarak nitelendiriyor; bu yaklaşım, ABD ve İsrail ile direkt çatışmaya girmek yerine, çatışmanın kapsamını genişletmeyi amaçlıyor.

Su altyapısını gaye almak da misilleme olarak çerçevelenmiş olsa da, İran’ın stratejisinin bir modülü üzere görünüyor.

Katar’daki Northwestern Üniversitesi’nden Prof. Marc Owen Jones, “Körfez hükümetleri su altyapısının akın altında olduğuna inanırlarsa, bu ülkelerin savaşı sona erdirmek için ABD’ye daha fazla baskı yapma olasılıkları artar” diyor.

Jones’a nazaran İran’ın ataklarının maksadı “bir panik ortamı yaratmak” ve sivillerin “kalıp kalmayacağını” etkilemek.

Bahreyn, İran’ı direkt bir deniz suyu arıtma tesisine saldırmakla suçlarken, İran ise daha evvel ABD’nin Hürmüz Boğazı’ndaki Keşm Adası’nda bulunan bir su tesisine ziyan verdiğini söylüyor.

İran’ın Dubai’deki Cebel Ali limanına düzenlediği taarruzların, dünyanın en büyük tuz arıtma tesislerinden birine yakın bir yere düştüğü de düşünülüyor.

Birleşik Arap Emirlikleri’ndeki Fujairah F1 Bağımsız Su ve Güç Santrali yakınlarında kuşkulu bir yangın çıktığı bildirildi; yetkililer santralin faaliyette olduğunu belirtiyor.

Kuveyt’in Doha Batı tesisinin de dolaylı olarak, yakındaki liman akınları yahut insansız hava aracı akınlarından düşen enkaz nedeniyle hasar gördüğü bildiriliyor.

Birleşmiş Milletler Üniversitesi’nden Su, Etraf ve Sıhhat Enstitüsü Lideri Prof. Kaveh Madani, BBC’ye verdiği demeçte, “[İran için] bu daha çok bir sinyal çekme oyunu” diyor.

İran ayrıyeten her türlü aksiyonu, kendisine yönelik taarruzlara “haklı” bir karşılık olarak nitelendirdi ve bilhassa Bahreyn saldırısını ABD’nin Keşm Adası’na yönelik saldırısına misilleme olarak gösterdi.

Kritik su altyapısına yönelik rastgele bir taarruz, İran’ın kapasitesini ve ABD ve İsrail’in askeri aksiyonlarına karşılık olarak ne kadar ileri gitmeye hazır olduğunu gösteriyor.

Ancak Madani’ye nazaran, bu gücün kaynağı Körfez’in değerli su kaynaklarına yönelik daha daima ve gayeli atak tehdidinde yatıyor ve bu, İran’ın gelecekte kesin olarak ne yapacağının bir göstergesi olmak zorunda değil.

Madani, “Su, [tarih boyunca] her vakit tehdit gayeli bir silah olarak kullanılmıştır” diyor.

Madani, Cenevre Mukavelesi’nin 45. unsuru nedeniyle Tahran’ın, Körfez’deki tuz arıtma tesislerine yönelik direkt taarruzlar konusunda ihtiyatlı olduğuna işaret ediyor.

Madani, İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi’ye ait, “Hukuk, sivil altyapıya saldırmanın yasak olduğunu söylüyor, fakat bunu [İran] başlatmadı” toplumsal medya paylaşımını özetleyerek örnek veriyor.

Arakçi, Keşm Adası saldırısını “ciddi sonuçları olan tehlikeli bir adım” ve birçok köyün suya ulaşımını kısıtlayan “açık bir suç” olarak nitelendirdi.

Bu olaylar, gerisi gelmese bile, bölgedeki ABD müttefiki devletlerin su güvenliği konusunda ne kadar kırılgan olduğunu ortaya koyuyor. Misal formda su ıstırabı içinde olsa da Madani, İran’ın su kaynaklarının Körfez’deki, komşularına nazaran daha çeşitli olduğunu ve bu nedenle tuzdan arındırmaya daha az bağımlı olduğuna işaret ediyor.

Bununla birlikte, öbür gözlemciler, İran’ın Körfez’deki kritik su altyapısına yönelik rastgele bir saldırısının, kendine yönelik misilleme taarruzlarına yol açabileceğini söylüyor.

Tüm bunlarla birlikte İran bir müddettir “mutlak su kıtlığı” noktasına yaklaşıyor. Enerji Bakanı Abbas Aliabadi, düşük yağış ölçüsü, “başkentin yüzyıllık su altyapısından kaynaklanan su sızıntıları” ve geçen yıl İsrail ile yaşanan 12 günlük savaşın, su kıtlığına katkıda bulunduğunu söyledi.

İran Ulusal İklim ve Kuraklık Krizi İdare Merkezi’nden Ahmed Vazifeh’e nazaran, ülke genelindeki barajlar esasen “endişe verici bir durumda” bulnuyor.

Başlıca yeraltı su kaynakları çok derecede kullanılıyor, Zayandeh Rud üzere ırmakların su düzeyi düşüyor ve Urmiye Gölü değerli ölçüde küçülüyor.

Fred Pearce üzere çevrecilere nazaran, on yıllarca süren baraj inşaatı, su ağır tarım ve makûs idare durumu daha da kötüleştirdi.

Bazı bölgelerde yeraltı suyu çıkarımı önemli toprak çökmelerine de neden oldu.

Yetkililer, Tahran’ın bir gün kısıtlı dağıtım yahut kısmi tahliye ile karşı karşıya kalabileceği konusunda bile ikazda bulundu.

Bazı araştırmacılara nazaran bu, İran’ın iç istikrarını ve ekonomik direncini etkileyen hem çevresel hem de ulusal güvenlik tehdidi ile savaş hali durumu daha da kötüleştirdi.

Savaştan evvel, su kıtlığı İran’da iç karışıklığa yol açmış, Huzistan, İsfahan ve öteki yerlerdeki protestolar, ömür maliyeti ve siyasi ortamla ilgili daha geniş şikayetlerle birleşmişti.

İran’ın su meseleleri, bölgesel tansiyonlarla de kesişiyor.

Ülkenin Afganistan ile Helmand Irmağı, Türkiye ile Dicle ve Fırat ırmakları üzerindeki barajlar ve Irak ile ortak su yolları konusunda uzun müddettir devam eden uyuşmazlıkları bulunuyor.

Analistler, savaşın Ortadoğu’nun su sistemlerinin ne kadar kırılgan hale geldiğini ve bunun çatışmanın tarafını ve müddetini nasıl etkileyebileceğini ortaya koyduğunu söylüyor.

Çevresel baskılar, petrol ve doğalgaz rezervleri üzere faktörlere ek olarak, tansiyonun tırmanma riskini artırıyor.

Bölgede gelecekteki çatışmalar sadece boru sınırları ve tankerlerle değil, ırmaklar, yeraltı su kaynakları ve tuzdan arındırma tesisleriyle de belirlenebilir.

Su, bu çatışmada ve gelecekte, petrolden daha ağır bir hale gelebilir.

BBC Farsça servisinin katkılarıyla hazırlandı.